Minilliklər ərzində saysız-hesabsız sivilizasiyalara ev sahibliyi edən Anadolu torpağın altında son dərəcə zəngin tarixi irs qoruyub saxlayır. Bu çoxqatlı keçmişin izləri bu gün də Türkiyənin müxtəlif bölgələrində aparılan arxeoloji tədqiqatlar və qazıntılar nəticəsində üzə çıxarılır. Ölkə ərazisində həyata keçirilən elmi araşdırmalar sayəsində qədim sivilizasiyaların həyatına işıq salan yeni və dəyərli tapıntılar hər il tarixə dair biliklərimizi daha da zənginləşdirir.
Türkiyənin ən yüksək səviyyəli arxeoloji tədqiqatların aparıldığı diqqətçəkən məkanlardan biri Aralıq dənizinin Göllər bölgəsinin mərkəzində yerləşən Burdur şəhəridir. Burdurun Kibyra və Sagalassos qədim şəhərləri bölgənin ən mühüm və turistlər üçün ən cəlbedici tarixi məkanları sırasında yer alır.
Min illər əvvəl inşa edilmiş fəvvarənin bu gün də axdığı qədim şəhəri təsəvvür edin. Belə bir mənzərə ziyarətçilərə sanki zamanın sərhədlərini aşaraq keçmişə səyahət etmək imkanı yaradır. Sagalassos və Kibyrada diqqətlə bərpa edilmiş fəvvarələr məhz belə unikal atmosfer təqdim edir.
Son dövrlərdə bu iki qədim şəhər təkcə tarixi fəvvarələri ilə deyil, həm də burada aşkar edilən qeyri-adi arxeoloji tapıntılarla dünya arxeoloqlarının diqqətini cəlb edir. Onların arasında demək olar ki, bütöv şəkildə günümüzədək gəlib çatan heykəllər xüsusi yer tutur.
Kibyra Roma sivilizasiyasının mühüm şəhərlərindən biri olmaqla, tikililərin bir-birinin mənzərəsini kəsməməsi prinsipi əsasında qurulmuş simmetrik şəhər planı ilə seçilir. Şəhərin Roma dövrünə dair yeni məlumatlar əldə etməyə imkan verən son tapıntılar arasında 2025-ci ildə propilonda – monumental giriş qapısında aparılan qazıntılar zamanı aşkar edilən imperator Hadrianın iki heykəli xüsusi diqqət çəkir. Demək olar ki, bütöv şəkildə günümüzədək gəlib çatan bu heykəllərlə yanaşı, Kibyranın teatrı da zəngin arxeoloji tapıntıları və bərpa işləri ilə seçilir.
Kibyra ziyarətçiləri Anadolunun ən möhtəşəm stadionlarından biri ilə qarşılayır. Təxminən 10 min tamaşaçı tutumuna malik bu monumental tikilidə vaxtilə əfsanəvi qladiator döyüşləri keçirilib. Son dövrlərdə Kibyrada stadionun üç giriş tağının, eləcə də şərq tamaşaçı tribunasında yerləşən ellinizm dövrünə aid monumental məzarın bərpası həyata keçirilib. Bu diqqətçəkən tapıntılara əlavə olaraq, arxeoloqlar stadionun şimal divarının yanında qədim qələbə rəmzi olan tropaionu təsvir edən barelyef də aşkar ediblər.
Roma imperatorluğu dövründə Pisidiya bölgəsinin mühüm şəhərlərindən biri olan Sagalassosda isə 2025-ci ildə odeonda aparılan qazıntılar zamanı daha bir əlamətdar tapıntı üzə çıxarılıb. Burada əlində çoban əsası və üzərində keçi dərisi təsvir olunan gənc kişi heykəli aşkar edilib. Baş və qol hissələri istisna olmaqla, demək olar ki, bütün detalları qorunub saxlanılan heykəlin Pan tanrısını təsvir etdiyi güman edilir.
UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilən qədim şəhərdə aparılan araşdırmalar zamanı 2024-cü ildə isə Cənub-Şərq küçəsi boyunca yerləşən nimfeydə Artemida, Ares və Apollonu təsvir edən yüksək relyeflər aşkar olunub.
Möhtəşəm yeni heykəl tapıntıları ilə diqqət çəkən digər mühüm Aralıq dənizi məkanı Türkiyə Rivierasının mərkəzi sayılan Antalya şəhəridir. “Gələcəyə miras” layihəsi çərçivəsində Aspendos Qədim Şəhərində aparılan qazıntılar zamanı tibb tanrısı Asklepi və onun oğlu, şəfa rəmzi Telesforu təsvir edən, hündürlüyü 2,20 metr olan mərmər heykəl qrupu aşkar edilib. Demək olar ki, bütöv şəkildə günümüzədək gəlib çatan bu heykəl Aspendosda sağlamlıq və şəfa kultlarının rolu barədə mühüm məlumatlar verir. Eramızın II əsrinin son rübünə aid edilən əsər həmin dövrün heykəltəraşlıq üslubunun xüsusiyyətlərini də əks etdirir. Möhtəşəm və yaxşı qorunmuş Roma dövrü teatrı ilə məşhur olan Aspendos yay aylarında “Gecə Muzeyləri” layihəsi çərçivəsində xüsusi işıqlandırma ilə gecə saatlarında da ziyarətçiləri qəbul edir.
Bu arada Egey bölgəsində, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilən Manisa şəhərindəki Sardis Qədim Şəhərində daha bir bütöv heykəl aşkar olunub. Lidiya Krallığının paytaxtı olan və “Bibliya”da adı çəkilən Yeddi Kilsədən birinə ev sahibliyi edən qədim şəhərdə eramızdan əvvəl V əsrin ilk yarısına aid gənc kişi heykəli tapılıb. İki hissə şəklində üzə çıxarılan və olduqca yaxşı qorunan bu nəhəng heykəl yaxın zamanda Manisa Muzeyində ziyarətçilər üçün nümayiş etdiriləcək. Hündürlüyü 2,2 metr olan mərmər əsər monumental ölçüsü, yüksək səviyyədə qorunması və Lidiya mədəniyyətini əks etdirən geyim detalları ilə dövrün incəsənəti və ictimai həyatı haqqında qiymətli məlumatlar təqdim edir.
Anadolunun keçmişinə dair biliklərimizi zənginləşdirən arxeoloji qazıntılar davam etdikcə, Türkiyənin qədim irs xəritəsi də yeni tapıntılarla genişlənir. Tarix və mədəniyyət marşrutlarına maraq göstərən səyahətçilər üçün hər yeni kəşf bu zəngin irsin başqa bir səhifəsini açır, keçmişə aparan yeni bir yolun başlanğıcını göstərir.
